Het zit in de pijplijn dat in 2014 het decentrale bestuur in Amsterdam en Rotterdam verdwijnt. Vandaag het derde en laatste deel in mijn feuilleton over het verdwijnen van het decentrale bestuur met een waarschuwing.
De gemeente gaat buurtgerichter werken om de lijnen tussen bewoners en politiek zo kort mogelijk te houden. Dat zie ik wel gebeuren. Maar mijn grootste zorg voor de schaalvergroting ligt bij de financiële verantwoording.
Uit meerdere studies is aangetoond dat gemeenten tussen de pakweg 40.000 tot 80.000 inwoners de laagste lasten hebben voor de burger, het beste scoren op dienstverlening en per inwoner het minste aantal ambtenaren op de loonlijst hebben. Schaal doet er dus toe als het gaat om het beheersen van de middelen. Een hele kleine gemeente is in de regel minder effectief en efficiënt maar hele grote gemeenten, waar de lijnen tussen het politieke bestuur en de uitvoerders groot zijn, hebben te kampen met meer verkwisting.
Economen verklaren dit door het bereiken van een optimale economy of scale. Meer betrokkenheid van bewoners en politiek leidt tot lagere kosten. Als een gemeente groter wordt, neemt de afstand tot burgers toe. Een grotere gemeente gaat extra activiteiten ontplooien en wordt zo kwetsbaar in financieel krappe tijden. Vervreemding leidt dus tot verkwisting.
Hoe kan dat? Ik zou dat willen verklaren als de 'democratische rem'. Door te stemmen op partijen die meer of minder voorzieningen via lokale belastingen willen bekostigen, kan de kiezer invloed uitoefenen op de lokale lastendruk. Lokale bestuurders maken zich zorgen over hun herverkiezing, op het moment dat zij een lastenverhoging overwegen. Er is dus een rem op de lokale lasten: de lokale democratie. Daarbij speelt afstand tot de kiezer een rol.
Ik wil dat toelichten aan de hand van een voorbeeld. Met het verdwijnen van de deelraden gaat in 2014 de burger in Amsterdam weer 1 tarief betalen voor het ophalen van het huisafval. Lokale verschillen worden uitgevlakt. Dat lijkt duidelijk maar daarmee maakt de lokale inzet om goedkoper te werken tegen lagere lasten, bijvoorbeeld door wagens andere routes te laten rijden of bewoners meer te betrekken bij het schoon maken van hun ruimte, bijna geen verschil meer. Dit wordt namelijk weggecijferd in een grotere pot. Er zit dus een lagere premie op slimmer werken en anderzijds kunnen overschrijdingen makkelijker worden gemaskeerd door meevallers hiervoor te benutten. De democratische remweg is kortom vanaf 2014 te lang om tijdig te kunnen sturen op kosten.
Minister Donner heeft becijferd dat Amsterdam wel 7,5 miljoen jaarlijks kan bezuinigen door de politieke kop van de stadsdelen te halen. Ik voorzie echter dat door de schaalnadelen, op een totale begroting van de stad van bijna 6 miljard (!), deze rekensom wel eens negatief kan uitpakken. Engelsen hebben daar een mooie term voor: Penny Wise and Pound Foolish.