Emile Jaensch
Bestuurder Stadsdeel Amsterdam Zuidoost (VVD)
Afschaffen stadsdelen (3)
Het zit in de pijplijn dat in 2014 het decentrale bestuur in Amsterdam en Rotterdam verdwijnt. Vandaag het derde en laatste deel in mijn feuilleton over het verdwijnen van het decentrale bestuur met een waarschuwing.
 
De gemeente gaat buurtgerichter werken om de lijnen tussen bewoners en politiek zo kort mogelijk te houden. Dat zie ik wel gebeuren. Maar mijn grootste zorg voor de schaalvergroting ligt bij de financiële verantwoording.
 
Uit meerdere studies is aangetoond dat gemeenten tussen de pakweg 40.000 tot 80.000 inwoners de laagste lasten hebben voor de burger, het beste scoren op dienstverlening en per inwoner het minste aantal ambtenaren op de loonlijst hebben. Schaal doet er dus toe als het gaat om het beheersen van de middelen. Een hele kleine gemeente is in de regel minder effectief en efficiënt maar  hele grote gemeenten, waar de lijnen tussen het politieke bestuur en de uitvoerders groot zijn, hebben te kampen met meer verkwisting.
 
Economen verklaren dit door het bereiken van een optimale economy of scale. Meer betrokkenheid van bewoners en politiek leidt tot lagere kosten. Als een gemeente groter wordt, neemt de afstand tot burgers toe. Een grotere gemeente gaat extra activiteiten ontplooien en wordt zo kwetsbaar in financieel krappe tijden. Vervreemding leidt dus tot verkwisting.
 
Hoe kan dat? Ik zou dat willen verklaren als de 'democratische rem'. Door te stemmen op partijen die meer of minder voorzieningen via lokale belastingen willen bekostigen, kan de kiezer invloed uitoefenen op de lokale lastendruk. Lokale bestuurders maken zich zorgen over hun herverkiezing, op het moment dat zij een lastenverhoging overwegen. Er is dus een rem op de lokale lasten: de lokale democratie. Daarbij speelt afstand tot de kiezer een rol.
 
Ik wil dat toelichten aan de hand van een voorbeeld. Met het verdwijnen van de deelraden gaat in 2014 de burger in Amsterdam weer 1 tarief betalen voor het ophalen van het huisafval. Lokale verschillen worden uitgevlakt. Dat lijkt duidelijk maar daarmee maakt de lokale inzet om goedkoper te werken tegen lagere lasten, bijvoorbeeld door wagens andere routes te laten rijden of bewoners meer te betrekken bij het schoon maken van hun ruimte, bijna geen verschil meer. Dit wordt namelijk weggecijferd in een grotere pot. Er zit dus een lagere premie op slimmer werken en anderzijds kunnen overschrijdingen makkelijker worden gemaskeerd door meevallers hiervoor te benutten. De democratische remweg is kortom vanaf 2014 te lang om tijdig te kunnen sturen op kosten.
 
Minister Donner heeft becijferd dat Amsterdam wel 7,5 miljoen jaarlijks kan bezuinigen door de politieke kop van de stadsdelen te halen. Ik voorzie echter dat door de schaalnadelen, op een totale begroting van de stad van bijna 6 miljard (!), deze rekensom wel eens negatief kan uitpakken. Engelsen hebben daar een mooie term voor: Penny Wise and Pound Foolish.

Reacties

wimmos op 20-10-2011 02:19
Emile, minister Donner zit met zijn 7,5 miljoen besparing -die het opheffen van het politieke apparaat van de stadsdelen zou kunnen opleveren- misschien wel erg hoog. In de politiek is het gebruikelijk om 'naar je toe te rekenen'. Ik ga er vanuit dat dit hier ook is gebeurd; de werkelijke besparing, zo die er al is, is waarschijnlijk geringer. Hoe dit alles ook zij, belangrijk is dat de burgers vertrouwen houden (of hebben of krijgen) in hun bestuur en dat vertrouwen is meestal minder naar gelang het bestuur op grotere afstand staat (bij gelijkblijvende beslissingsbevoegdheden). In de praktijk is gebleken dat gemeenteraadsleden soms geen flauw benul hebben van de situatie in een stadsdeel m.b.t. een onderwerp waarover ze moeten beslissen. Vanuit de deelraden kan dan soms corrigerend worden opgetreden, bijvoorbeeld met advies aan gelijkgestemde gemeenteraadsleden. Bij opheffing van de deelraden wordt de kennis en het inzicht over de situatie en de problemen in de stadsdelen echt niet groter bij de gemeenteraadsleden. Die hebben hun handen al vol aan stadsdeeloverschrijdende onderwerpen. Het resultaat zal al gauw een verder afbrokkelende democratische belangstelling zijn.

Jouw verwijzing naar de efficiëntie van gemeenten met 40.000 à 80.000 inwoners vind ik interessant. Natuurlijk is het aantal inwoners niet de enige en misschien ook niet de belangrijkste parameter die de efficiëntie bepaalt. Misschien wordt die efficiëntie vooral bepaald door oorzaken die een inwoneraantal van 40- à 80-duizend tot gevolg hebben. Hoe dit ook zij, in jouw gedachtegang is vanuit het perspectief van efficiëntie de vorming van stadsdelen met meer dan, zeg, 80.000 inwoners dus een minder geslaagde bestuurlijke ingreep van de gemeente geweest.

Je redenering over vervreemding en verkwisting door extra activiteitenkan ik niet helemaal volgen. Ik denk dat een grotere gemeente juist extra activiteiten nodig heeft om überhaupt te kunnen bestaan. Maar goed, stadsdelen kun je niet op één hoop gooien met gemeenten, en wel louter om het feit dat het bestuur van stadsdelen minder bevoegdheden heeft (over minder beleidsterreinen gaat) dan gemeenten.

Je voorbeeld over de tarifering van het ophalen van het huisvuil vind ik ongelukkig. Die tarieven worden voor de stadsdelen sowieso geharmoniseerd (eventueel met een blijvende bandbreedte waarbinnen het tarief moet vallen). Dat er per stadsdeel andere omstandigheden kunnen zijn doet daar niets aan af. Één groter vuilophaalbedrijf voor Amsterdam kan per regio of stadsdeel best zorg dragen voor de meest efficiënte uitvoering. Zelfs niet-uniforme tarieven zouden daarbij gehanteerd kunnen worden, zoals nu bijvoorbeeld geldt voor grondexploitatietarieven (die per gebied mede afhangen van de aantrekkelijkheid voor ontwikkelaars van vastgoed).
Jesse op 20-10-2011 11:02
Ik kan me ook best voor stellen dat gemeenten met +- 60.000 inwoners het goed doen omdat ze ook vaak bestaan uit voornamelijk een middelgrote stad. Deze hebben niet de kosten van verspreid wonende inwoners zoals plattelangsgemeenten (oa dure buslijnen, veel kleinschalige voorzieningen) of de grote stad problemen (sociaal onwenselijk gedrag als zwerfvuil en vandalisme, veel sociale achterstandsproblemen).  De link die je geeft zegt overigens min of meer: hoe kleiner hoe beter. Dat is nog heel wat anders dan een optimum halverwege, dan zouden we terug moeten naar 14 (of nog meer) stadsdelen. Donner's 'berekening' behelsde niet meer dan het salaris en bijkomende kosten (ondersteuning, wachtgeld) van alle politici, dus ging ervan uit dat de ambtenarij op lange termijn precies hetzelfde blijft werken.
 
Over de vuilnisafhaal: de huidige bedrijfskunde-literatuur zegt dat je in stabiele situaties het meest efficient ben met een erg hierachische/verticale structuur in een grote organisatie. Sec het vuilnis ophalen lijkt me nogal een stabiele situatie*, dus dat zou in dat geval pleiten voor een gezamelijke dienst. Er zijn echter een hoop voorbeelden waar mij het omgekeerde het geval is (bv. sociaal/opbouw-werk). En het gezamelijk werken met bewoners aan het voorkomen van zwerfvuil zou al vragen om een horizontale organisatie, waarbij diensten per stadsdeel een stuk logischer zouden zijn. Dit is misschien wel milieudienst nieuwe stijl, maar ik vraag me af of dit samenwerken met bewoners in deze branche wel zo vaak voor kom.
 
* zelfs de stabiele situatie neemt niet weg dat er af en toe best wat meer rekening gehouden kan worden variatie op micro-niveau zoals kleinschalige evenementen.
 
ps. Emile, jouw links kloppen technisch niet.
Jaensch op 20-10-2011 21:04
@Wim je vergelijking met grondprijzen en afvalstoffenheffing gaat voor mij juist mank. Immers het afval ophalen voor bewoners is een wettelijke taak van de gemeente die kostendekkend moet worden aangeboden. Grondpolitiek is zeker geen wettelijk verankerde taak. In tegendeel gemeenten begeven zich hier op de private markt. Kostendekkendheid is daar niet het kredo, wel marktconform. Lijkt me een principieel verschil. Dat Amsterdam stadsdelen heeft met wat meer dan 80.000 inwoners vind ik niet zo gek gezien het gegeven dat stadsdelen, zoals je zelf ook al opmerkte, niet alle gemeentelijke taken uitvoeren. Die begroting van 7,5 mln die is becijferd als besparing op deelraden is de optelsom van kosten dagelijks bestuur (incl secr) en deelraad (incl griffie) voor 7 stadsdelen. Die kan ik wel volgen. @Jesse er is ook nog zoiets als trots van de medewerkers om hun eigen wijk schoon te houden. Dat is inclusief het opvoeden van bepaalde bewoners. Als je dat niet terugziet in de kosten en baten op een redelijk lokaal niveau stimuleert dat niet. Het gaat dan letterlijk op de grote hoop. Die links ga ik dit weekend even voor zitten.
Jaensch op 21-10-2011 17:58
Dank Gene, dat is inderdaad het bronmateriaal waar naar verwezen wordt in de tekst. Emile
wimmos op 26-10-2011 14:04
Emile, met mijn voorbeeld over regionale differentiëring van grondprijzen wilde ik alleen maar aangeven dat uniforme prijzen niet per se nodig zijn. Het was het eerste voorbeeld dat in me opkwam. Of het om een wettelijke of niet-wettelijke taak gaat is daarbij irrelevant, vind ik.
Jaensch op 26-10-2011 15:40
Wel relevant is of het om een publieke taak gaat die je maximaal kostendekkend mag aanbieden, zoals het inzamelen van afval.In dat rijtje past grondverkoop absoluut niet. Dat is een private activiteit die wel degelijk tot met ''winst'' verkocht kan worden als aanvulling op de algemene middelen.
 
Harmonisatie van tarieven bij huisvuil in 1 stedelijk tarief kan er kortom toe leiden dat lokake efficientie niet meer herkend wordt in de prijs.
Commentaar
Jouw naam/bijnaam
Website url
E-mail
Je Punt profiel
Hou mij op de hoogte
Ik wil op de hoogte gehouden worden
Dit is een verplicht veld
Domeinregistratie en hosting via mijndomein.nl