Kabinet: stadsdelen worden per 2014 opgeheven
'Compacte overheid niet gebaat bij opschaling'
Het Kabinet heeft het voornemen de stadsdelen in Amsterdam en Rotterdam op te heffen. Emile Jaensch, sinds 2007 bestuurder van het hoofdstedelijke stadsdeel Zuidoost, spreekt zich uit.
Jaensch wil eerst een misverstand uit de weg helpen. 'Het regeerakkoord spreekt van het afschaffen van deelraden, de politieke kop op deelgemeenten. Dat is iets anders dan het afschaffen van stadsdelen. De dienstverlening op lokaal niveau kan blijven bestaan maar het Haagse akkoord wil de raadsleden en bestuurders in Rotterdamse en Amsterdamse stadsdelen vanaf 2014 weghalen.'
En hoe beoordeelt u dat plan?
Ik vind dat het Kabinet in ieder geval glashelder moet zijn over de motieven voor de afschaffing van de deelraden. Het voornemen hinkt nu op twee gedachten.
Licht dat eens toe.
In het regeerakkoord staat letterlijk 'Taken van het bestuur worden op een zo dicht mogelijk bij de burger gelegen niveau gelegd' en 'Per terrein zijn ten hoogste twee bestuurslagen betrokken bij hetzelfde onderwerp.' Dat is niet per definitie strijdig met het hebben van deelraden. In tegendeel zou ik zeggen.
Tevens wordt in het akkoord het beginsel van subsidiariteit in Europees verband gehuldigd. Dat betekent, dat wat beter op het niveau van de lidstaten kan worden geregeld, moet niet in Brussel worden besloten. Het Kabinet zegt daarnaast dat de gemeentelijke herindeling in het land van onderaf tot stand dient te komen. Dat zou je kunnen lezen als, laat Amsterdam, met inachtneming van een aantal uitgangspunten, zijn eigen boontjes doppen.
Maar het is in Amsterdam op dit moment toch een bestuurlijke spaghetti? Dat kan toch best efficiënter?
Maar dat bereik je in mijn beleving niet door een schaal te schrappen en alles op het bestuurlijke niveau van pakweg 750.000 inwoners uit te voeren. Mijn voornaamste drijfveer om de stadsdelen te behouden zit in het streven naar een compacte overheid.
Noemt u twee bestuurslagen compact? Dat zijn toch enorme ambtelijke molens, die daarvoor moeten draaien?
Ik snap die gedachte maar een grotere schaal kan juist leiden tot meer bureaucratisering. Hoe groter de gemeente, des te groter ook de uitgaven per inwoner. Onderzoeken van onder meer Adviesbureau Berenschot en het Ministerie van Binnnenlandse Zaken tonen aan dat grotere gemeenten aanzienlijk meer personeelsleden per 1000 inwoners in dienst hebben. Ook als gekeken wordt naar het ziekteverzuim dan scoren de grootste gemeentes het hoogste gemiddelde verzuim.
En als naar de beleving van de bewoners wordt gevraagd van de dienstverlening in hun gemeente, dan presteren de allergrootste gemeente het slechtst. Op basis van de opgedane ervaringen in het land valt dus niet te beargumenteren dat bij decentralisatie naar een sterk opgeschaald Amsterdam, de kosten zullen afnemen. Die politieke kop op een stadsdeel zorgt ook voor een democratische rem op een uitdijend ambtenarenapparaat. Dus ik ben bang, als het Kabinet denkt goedkoper uit te zijn met een stad zonder deelraden, dat dit nog wel eens tegen kan vallen.
Dit lijkt wel een erg eenzijdig beeld over de nadelen van opschaling? Het is toch niet alleen een kwestie van centen?
Dat is waar. Tegenover de hogere kosten van decentralisatie staan ook voordelen. Gemeentelijke opschaling kan leiden tot meer professionele dienstverlening. Zo is een grotere gemeente in staat meer specialisten voor zich te laten werken.
Dat is toch ook belangrijk voor de inwoners van Amsterdam?
Het meest urgente probleem in Amsterdam is al lang niet meer dat de stadsdelen ondermaats presteren. De dienstverleningsnormen laten zien dat de deelgemeenten een indrukwekkende inhaalslag hebben gemaakt.
Wat is volgens u dan wel een goede schaal?
Over de exacte omvang van de ideale schaal zijn de geleerden het niet eens. Iedere maatschappelijk probleem vraagt om zijn eigen schaal. De grootste gemeenten zijn inefficiënt als gevolg van te grote macht bij de ambtelijke diensten. In de kleinste gemeenten zie je ineffectiviteit als gevolg van kennisgebrek.
Maar als er dan een getal wordt genoemd dan is dat vaak een optimale schaalgrootte voor gemeenten van 40.000 tot 80.000 inwoners. Zo valt bij diverse vergelijkende onderzoeken op dat gemeenten in deze bandbreedte goed scoren op dienstverlening versus de kosten.
Maar veel Amsterdamse stadsdelen zijn groter dan die schaal.
Dat is juist. Maar de deelgemeenten hebben ook niet alle taken van een reguliere gemeente. Aan de andere kant vind ik 7 Amsterdamse stadsdelen, van redelijk vergelijkbare grootte, ook wel een mooi getal.
En denkt u gehoor te vinden bij het Kabinet?
Ik heb wel eens begrepen dat Minister Donner, verantwoordelijk voor de inbreng van het voorstel voor afschaffing van de deelraden, het getal van circa 50.000 inwoners in de mond heeft genomen als optimale schaal. Maar daar moet het Kabinet zich maar eens publiekelijk over uitspreken.
Hebt u Minister Donner nog iets te bieden?
De Amsterdamse adviescommissie Mertens, ingesteld door stad en stadsdelen, heeft in 2009 aanbevelingen gedaan waarvan een deel nog niet is uitgevoerd. Zo kunnen beleidsvisie en uitvoering beter worden onderscheiden. Eerstgenoemde zou bij de grote stad moeten liggen, de uitvoering bij de stadsdelen. En de ingezette gelijkwaardige dienstverlening en tarieven tussen stadsdelen dient daadkrachtig te worden doorgezet. Tot slot denk ik dat de omvang van deelraden en besturen tegen het licht gehouden moet worden. Stadsdelen hebben nou eenmaal minder taken dan een reguliere gemeente.
Wat gaat u nu doen met uw wensen? Uw partij zit immers in het Kabinet.
Een voorstel vanuit Den Haag dient nog op tafel te komen. We moeten goed kijken wat daar in staat. Ik vind wel dat mij als lokaal bestuurder terughoudend past in de publieke discussie. Dat kan overkomen als het opkomen voor je eigen baantje. En dat vertroebelt het debat.
Dus u gaat rustig zitten wachten tot u geschoren wordt?
De beste diplomatie wordt in stilte gevoerd, besluit Jaensch afgemeten.