Afgelopen dagen was ik op werkbezoek in Berlijn met een delegatie vanuit de Gemeente Amsterdam. Onder aanvoering van wethouder Freek Ossel gingen corporatiedirecteuren, uitvoerders van maatschappelijke projecten zoals broedplaatsen en Resto Van Harte, ambtenaren en enkele stadsdeelbestuurders, op pad. Vraag was wat wij konden leren van de wijkaanpak in de Duitse hoofdstad. De Nederlandse planoloog Vincent Kompier, woonachtig in Berlijn, begeleide ons de eerste dag als gids. Hans Boutellier, professor en promotor van het belang van zelforganisaties, voorzag de groep regelmatig van zijn commentaar. Ik ben vandaag vertwijfeld thuis gekomen.

Bewoners in ruim 30 achterstandswijken hebben eigen budgetten waarmee ze speeltuinen en buurtcentra kunnen bekostigen. We spraken met ambtenaren die bevlogen hun bewonersprojecten aanprezen. We maakten kennis met een belevenistuin, een kinderknutselclub in een leegstaande winkelruimte en een tuinman die in dienst was genomen door de buurt. We wandelden door prachtig aangeharkte gemeenschappelijke binnentuinen. En we zagen fraai opgeknapte wooncomplexen. Kortom Berlijn liet zich zien van haar betere kant zien. De vraag die daarbij opdoemt is welk groter plan hier achter zit?
Ik ontmoette een sterk geloof in de verzorgingsstaat waarbij de burgers aardig wat invloed hebben op hun wijk. Daarmee wordt ingespeeld op het verbeteren van de saamhorigheid. Al 14 jaar wordt de wijkaanpak zonder grote wijzigingen uitgevoerd. Honderden miljoenen euros zijn op die manier aan activiteiten uitgekeerd.

Ik ben geschrokken van de armoede. Van de 3,5 miljoen Berlijners leeft er 1 miljoen in povere omstandigheden. Daarbij kan nog worden opgemerkt dat arm zijn niet per definitie kansarm betekent. Denk daarbij aan de vele studenten die de stad bevolken. Niettemin is er groot aandeel van die 1 miljoen die blijft hangen in hun positie.
Anderzijds wordt er fors geinvesteerd in sociale verbanden. Het stadsbestuur heeft bij het wegzetten van dit geld bedongen dat de middelen voor deze initiatieven moeten worden aanbesteed. Transparant maar ook een gemiste kans voor lokale werkgelegenheid. Want aan dat laatste is een schreeuwend gebrek in deze hoofdstad.
Werk was er vroeger in overvloed. In West-Berlijn zorgde industrie voor werkgelegenheid. In de oostelijke helft gaf voor de Wende de overheid ieder een baan. Na 1989 vertrok de industrie uit de stad en kwamen honderdduizenden zonder werk te zitten. Daarnaast ontving de stad veel mensen in de hoop een glimp mee te krijgen van de culturele voorspoed. Maar velen bleven kansarm. Aan de andere kant verlieten de beter gesitueerden de stad. De overheid is nu de belangrijkste verschaffer van arbeid in Berlijn. Kortom een recept voor een cocktail waar je als overheid de handen vol aan zou moeten hebben.

In de wijken Neukolln en Kreuzberg was het buiten de hoofdstraten rustig op straat. Maar die rust werd tijdens ons verblijf twee keer onderbroken met demonstraties. Kinderen gingen de straat op om hun ergernis uit te schreeuwen tegen hondenpoep in Neukolln. Met zulke problemen kun je stellen dat het de goede kant op gaat in de wijk. En in Kreuzberg protesteerde een groep autonomen. Op basis van hun leuzen kon ik niet thuis brengen wat men opperde. Maar uit de reacties om mij heen viel op te maken dat het vaste prik was op deze dag en dit tijdstip. Berlijn protesteert nog vaak via de straat.

Aan de hand van een corporatiedirecteur werden we ingeleid in de woningmarkt van de stad. De koopsector is relatief klein met 15%. En de huren liggen, ondanks een aanzienlijke stijging, voor Nederlandse begrippen laag. De corporaties (incl 5 stedelijke woningbedrijven) bezitten 15% van de markt. Maar hun woningen zijn per vierkante meter regelmatig duurder dan het particuliere aanbod. Nieuwbouw vindt dan ook nagenoeg niet plaats. Dat is aan het veranderen. Steeds meer mensen willen Berlijn in en de leegstand neemt af. Jawel, in grootste stad van het land staan nog wat complexen leeg, zoals in de oostelijke zeventiger jarenwijk Marzahn.

De departementen die politiek worden aangestuurd lijken sterk te zijn verkokerd. Dat houdt een integrale aanpak in de wijken tegen. Wanneer zijn de bestuurders dan tevreden met hun wijkaanpak? Als de door de bewoners aangedragen projecten goed worden uitgevoerd. Of dat bijdraagt aan de daadwerkelijke oplossing van problemen als achterstanden in werk en onderwijs, is daar aan ondergeschikt.
Gestuurd wordt er in Berlijn voornamelijk met de wortel en weinig met de stok. Als vervolgens de kansarmoede overslaat op mensen die het net wel dreigen te redden, lijkt het stadsbestuur dit op de koop toe te nemen. Een maatregel als de Rotterdamwet zit er hier niet in.

Hetzelfde geldt voor de wildgroei aan grafitti en posters. Er zijn hoge boetes van 2000 euro per overtreding op het vervuilen van de openbare ruimte. Ik heb weinig gemerkt van handhaving. Alhoewel de afzenders op de posters toch duidelijk stonden geboekstaafd. Deze wetteloosheid wordt kennelijk breed geaccepteerd.

Keerzijde hiervan is dat nieuwe initiatieven met dank aan het ontbrekende overheidsingrijpen de kans krijgen zich te ontplooien. Op veel plekken zindert de stad. Grote ruimtes worden omgevormd voor verkoop van tweedehands kleding. Markthallen krijgen een tweede leven met biovoedsel. Nieuwe clubs poppen op veel plekken op. Zonder sluitingstijden is Berlijn 24 uur bruisend.

Berlijn is ook een stad die voor Duitse begrippen redelijk multicultureel is. De Turken zijn na de Duitsers de grootste groep. De Polen rukken op en ook de Vietnamezen zijn van oudsher goed vertegenwoordigd. Iedere groep neemt haar eigen uitdagingen mee. Zo blijken veel Turkse jongeren niet in staat om sociaal te stijgen mede doordat de meerderheid geen afgeronde opleiding heeft. Maar de gemeente staat nog aan het begin van een benadering die zich op deze groepen richt. Om kennis te maken met de Turkse bevolking gaat de politie met ze voetballen.

Amsterdam in de jaren tachtig. Dat was mijn algemene gevoel. De burgemeester van Berlijn presenteert zijn stad onder de slogan 'Arm aber Sexy'. Onmiskenbaar heeft Berlijn een aantrekkingskracht die je 'sexy' kan noemen. Maar er op voorstaan dat je 'arm' bent zou bij mij toch wat meer schaamte oproepen met de verkokerde aanpak. Misschien is de belangrijkste les die ik mee heb gekregen, dat wij het in Amsterdam nog niet zo slecht doen.