Afgelopen dagen was ik op werkbezoek in Berlijn met een delegatie vanuit de Gemeente Amsterdam. Onder aanvoering van wethouder Freek Ossel gingen corporatiedirecteuren, uitvoerders van maatschappelijke projecten zoals broedplaatsen en Resto Van Harte, ambtenaren en enkele stadsdeelbestuurders, op pad. Vraag was wat wij konden leren van de wijkaanpak in de Duitse hoofdstad. De Nederlandse planoloog Vincent Kompier, woonachtig in Berlijn, begeleide ons de eerste dag als gids. Hans Boutellier, professor en promotor van het belang van zelforganisaties, voorzag de groep regelmatig van zijn commentaar. Ik ben vandaag vertwijfeld thuis gekomen.
Bewoners in ruim 30 achterstandswijken hebben eigen budgetten waarmee ze speeltuinen en buurtcentra kunnen bekostigen. We spraken met ambtenaren die bevlogen hun bewonersprojecten aanprezen. We maakten kennis met een belevenistuin, een kinderknutselclub in een leegstaande winkelruimte en een tuinman die in dienst was genomen door de buurt. We wandelden door prachtig aangeharkte gemeenschappelijke binnentuinen. En we zagen fraai opgeknapte wooncomplexen. Kortom Berlijn liet zich zien van haar betere kant zien. De vraag die daarbij opdoemt is welk groter plan hier achter zit?
Ik ontmoette een sterk geloof in de verzorgingsstaat waarbij de burgers aardig wat invloed hebben op hun wijk. Daarmee wordt ingespeeld op het verbeteren van de saamhorigheid. Al 14 jaar wordt de wijkaanpak zonder grote wijzigingen uitgevoerd. Honderden miljoenen euros zijn op die manier aan activiteiten uitgekeerd.
Ik ben geschrokken van de armoede. Van de 3,5 miljoen Berlijners leeft er 1 miljoen in povere omstandigheden. Daarbij kan nog worden opgemerkt dat arm zijn niet per definitie kansarm betekent. Denk daarbij aan de vele studenten die de stad bevolken. Niettemin is er groot aandeel van die 1 miljoen die blijft hangen in hun positie.
Anderzijds wordt er fors geinvesteerd in sociale verbanden. Het stadsbestuur heeft bij het wegzetten van dit geld bedongen dat de middelen voor deze initiatieven moeten worden aanbesteed. Transparant maar ook een gemiste kans voor lokale werkgelegenheid. Want aan dat laatste is een schreeuwend gebrek in deze hoofdstad.
Werk was er vroeger in overvloed. In West-Berlijn zorgde industrie voor werkgelegenheid. In de oostelijke helft gaf voor de Wende de overheid ieder een baan. Na 1989 vertrok de industrie uit de stad en kwamen honderdduizenden zonder werk te zitten. Daarnaast ontving de stad veel mensen in de hoop een glimp mee te krijgen van de culturele voorspoed. Maar velen bleven kansarm. Aan de andere kant verlieten de beter gesitueerden de stad. De overheid is nu de belangrijkste verschaffer van arbeid in Berlijn. Kortom een recept voor een cocktail waar je als overheid de handen vol aan zou moeten hebben.
In de wijken Neukolln en Kreuzberg was het buiten de hoofdstraten rustig op straat. Maar die rust werd tijdens ons verblijf twee keer onderbroken met demonstraties. Kinderen gingen de straat op om hun ergernis uit te schreeuwen tegen hondenpoep in Neukolln. Met zulke problemen kun je stellen dat het de goede kant op gaat in de wijk. En in Kreuzberg protesteerde een groep autonomen. Op basis van hun leuzen kon ik niet thuis brengen wat men opperde. Maar uit de reacties om mij heen viel op te maken dat het vaste prik was op deze dag en dit tijdstip. Berlijn protesteert nog vaak via de straat.
Aan de hand van een corporatiedirecteur werden we ingeleid in de woningmarkt van de stad. De koopsector is relatief klein met 15%. En de huren liggen, ondanks een aanzienlijke stijging, voor Nederlandse begrippen laag. De corporaties (incl 5 stedelijke woningbedrijven) bezitten 15% van de markt. Maar hun woningen zijn per vierkante meter regelmatig duurder dan het particuliere aanbod. Nieuwbouw vindt dan ook nagenoeg niet plaats. Dat is aan het veranderen. Steeds meer mensen willen Berlijn in en de leegstand neemt af. Jawel, in grootste stad van het land staan nog wat complexen leeg, zoals in de oostelijke zeventiger jarenwijk Marzahn.
De departementen die politiek worden aangestuurd lijken sterk te zijn verkokerd. Dat houdt een integrale aanpak in de wijken tegen. Wanneer zijn de bestuurders dan tevreden met hun wijkaanpak? Als de door de bewoners aangedragen projecten goed worden uitgevoerd. Of dat bijdraagt aan de daadwerkelijke oplossing van problemen als achterstanden in werk en onderwijs, is daar aan ondergeschikt.
Gestuurd wordt er in Berlijn voornamelijk met de wortel en weinig met de stok. Als vervolgens de kansarmoede overslaat op mensen die het net wel dreigen te redden, lijkt het stadsbestuur dit op de koop toe te nemen. Een maatregel als de Rotterdamwet zit er hier niet in.
Hetzelfde geldt voor de wildgroei aan grafitti en posters. Er zijn hoge boetes van 2000 euro per overtreding op het vervuilen van de openbare ruimte. Ik heb weinig gemerkt van handhaving. Alhoewel de afzenders op de posters toch duidelijk stonden geboekstaafd. Deze wetteloosheid wordt kennelijk breed geaccepteerd.
Keerzijde hiervan is dat nieuwe initiatieven met dank aan het ontbrekende overheidsingrijpen de kans krijgen zich te ontplooien. Op veel plekken zindert de stad. Grote ruimtes worden omgevormd voor verkoop van tweedehands kleding. Markthallen krijgen een tweede leven met biovoedsel. Nieuwe clubs poppen op veel plekken op. Zonder sluitingstijden is Berlijn 24 uur bruisend.
Berlijn is ook een stad die voor Duitse begrippen redelijk multicultureel is. De Turken zijn na de Duitsers de grootste groep. De Polen rukken op en ook de Vietnamezen zijn van oudsher goed vertegenwoordigd. Iedere groep neemt haar eigen uitdagingen mee. Zo blijken veel Turkse jongeren niet in staat om sociaal te stijgen mede doordat de meerderheid geen afgeronde opleiding heeft. Maar de gemeente staat nog aan het begin van een benadering die zich op deze groepen richt. Om kennis te maken met de Turkse bevolking gaat de politie met ze voetballen.
Amsterdam in de jaren tachtig. Dat was mijn algemene gevoel. De burgemeester van Berlijn presenteert zijn stad onder de slogan 'Arm aber Sexy'. Onmiskenbaar heeft Berlijn een aantrekkingskracht die je 'sexy' kan noemen. Maar er op voorstaan dat je 'arm' bent zou bij mij toch wat meer schaamte oproepen met de verkokerde aanpak. Misschien is de belangrijkste les die ik mee heb gekregen, dat wij het in Amsterdam nog niet zo slecht doen.

Reacties
Ik denk niet dat je Berlijn en Amsterdam echt kunt vergelijken. Amsterdam is veel kleiner en kent niet zo een roerige geschiedenis. En ook als Duitsland en Nederland buurlanden zijn, is in het dagelijkse leven en ook het politieke bestuur heel veel heel verschillend geregeld. Bijvoorbeeld hebben de woningbouwcorporaties niet zo een belangrijke rol als in Nederland. Sociale huurwoningen werden lang door de gemeente direct beheerd.
In Berlijn ga je gewoon naar een metrostation en binnen enkele minuten zal een metro komen die je kunt nemen. In Amsterdam sta je op het Amstelstation 15 minuten te wachten op de volgende tram ...
Er zijn genoeg mensen die van Amsterdam naar Berlijn 'vluchten', vooral mensen die op het gebied van kunst en cultuur ervaringen willen opdoen en dingen willen doen.
Katja, je kunt systemen best vergelijken. Uiteraard zullen verschillen verklaard kunnen worden door de geschiedenis. Maar er zijn ook andere factoren die aan de oorsprong liggen van de andere wijze waarop Berlijn wordt bestuurd. Zo is het echt een politieke keuze om bewoners intensief bij hun buurten te betrekken (met alle positieve gevolgen van verhogen sociale cohesie) en deze inzet te plaatsen boven het oplossen van meer algemenere problemen. Het is ook een keuze van de gemeente/deelstaat Berlijn om zo verkokerd te werken. Kansarmoede en verloedering vragen echt een integrale aanpak waarbij bevoegdheden kunnen worden gedeeld cq overgedragen. Het bestuursmodel waarbij wethouders hun eigen diensten aanstuurden kende Amsterdam ook heel sterk 30 jaar geleden. Daar is inmiddels, mede door de komst van de deelraden, enige kentering in gekomen. En zoals je zelf stelt is er een verschil tussen de dienstregeling van de metro Berlijn en Amsterdam. Ook dat is primair een keuze die je niet op hoeft te hangen aan de geschiedenis. En inderdaad in Berlijn zijn er steeds meer Nederlanders die zich laten inspireren door deze 'sexy aber arme' stad. En andersom ken ik ook mensen van Duitse oorsprong die het prima naar hun zin hebben in Amsterdam. Toch?
Emile
Waarom viel de keuze voor en bezoek juist op Berlijn? Een stad met een heel specifieke en volstrekt andere geschiedenis en economische en politieke situatie dan Amsterdam. En - niet te vergeten - van een heel andere orde van grootte. Waarom is niet gekozen voor München of Köln of Frankfurt?De economische situatie van Berlijn - en de daarmee verbonden problemen - worden juist heel erg bepaald door het verleden. Het was namelijk niet zo dat er voor de Wende in West-Berlijn "werk in overvloed" was. Na de bouw van de muur zijn heel veel grote (industrie-)bedrijven vertrokken. West-Berlijn werd overeind gehouden door een constante stroom van subsidies uit Bonn. Een van de grootste werkgever was ook toen al de overheid. Er was een onevenwichtige bevolkingsstructuur: veel oude mensen en veel studenten. Dit alles heeft samen met de uitdagingen van de hereniging tot een situatie geleid die in geen enkele opzicht met die van Amsterdam te vergelijken is.
Je mist de "grote plan". De aanpak in Berlijn noem je "verkokerd" zonder duidelijk te maken waarom. Omdat het niet snel genoeg resultaat oplevert? Oplossingen die van boven opgelegd worden hoeven niet per definitie effectiever te zijn. Weet men toch in de probleemwijken het beste waaar de schoen wrinkt. Wat is er trouwens mis met het "geloof in de verzorgingsstaat met aardig wat invloed van de burgers"? Ook in Nederland komt men tenslotte weer terug van het neoliberale beleid van de laatste jaren. Als je al van tevoren ervan overtuigd bent dat het enige antwoord op de sociale problemen "een integrale aanpak" is, dan sta je niet echt open voor andere oplossingen. Dan blijf je steken in "dat hebben we 30 jaar geleden al zo gedaan en het hielp niet" en "zo slecht doen we het nog niet in Amsterdam".
Ik mis in je betoog ook de discussie die de Bezirksbürgermeister van Neukölln, Buschkowsky, heeft aangezwengeld over de vraag of "kansarmen" niet te veel gepamperd worden en dat meer me "de stok" bestuurd moet worden. Er is dus wel degelijk een nieuw geluid, je moet het alleen willen horen.
De slogan "arm, aber sexy" betekent niet dat je trots bent om arm te zijn. Maar je hoeft je er zeker niet voor te schamen. Te meer omdat je er desondanks voor heel veel mensen heel aantrekkelijk bent. En juist deze "armoede" heeft tot gevolg dat er kansen gecreerd worden, denk maar aan de vele jonge kunstenaars, maar ook aan de oplevende sectoren toerisme, wetenschap, film en cultuur.
Christine, ik ben blij met je aanvullingen over werkgelegenheid voor 1989 en het betoog van de Bezirksburgermeister van Neukolln. Dat lijkt me in die wijk op zijn plaats. Toch noem je de uitspraak van de Bezirksburgermeister niet voor niks een 'nieuw geluid'. De overheersende mening is dat een beetje vrijblijvendheid met bewonersbudgetten moet kunnen en dat de inbreng van bewoners van een hogere orde is ook als daarbij de werkgelegenheid in een buurt niet direct is geholpen.
Armoede, zo heb ik ook betoogd, hoeft niet erg te zijn als dit niet langdurig is en als er perspectief is op een bestaan waarbij je je eigen broek kunt ophouden. Maar ik heb ook kansarmoede gezien bij groepen jongeren die hun opleiding niet afmaken. Dat was geen incident. En ik heb ook geconstateerd dat de aanpak daarop te vrijblijvend en te laat in het trajact is. Een gezinsaanpak waarbij de overheid al vroeg intervenieert kan de spiraal doorbreken. Dat vergt een intensieve (ontkokerde) samenwerking tussen onder meer politie, geneeskundige diensten, onderwijs en jeugdzorg. Vroeg ingrijpen kan veel maatschappelijk leed en kosten vermijden. Daar heeft Amsterdam de laatste jaren de vruchten van geplukt en dat staat in Berlijn nog in de kinderschoenen. Daar helpt geen verleden van de stad aan om de toekomst van kinderen op het rechte pad te houden.
De keuze voor het reisdoel was niet aan mij. Ik was er echter graag deelgenoot van om Berlijn weer eens van uit een ander perspectief te zien. Emile
Interessante discussie...maar ik blijf toch met de brandende vraag; waarom Berlijn en niet München of Köln of Frankfurt" Graag even navraag bij de organisatoren!