Vorige maand stond er een aardig stuk op het net dat ik jullie niet wil onthouden en mij uitdaagt tot engie beschouwing. Titel DE BIJLMERMEER: de stad van morgen is verleden tijd. De kop is een knipoog naar de wijk die in de jaren '60 werd aangekondigd als ‘De stad van morgen’ voor de mens van nu. Gebaseerd op de idealen van de CIAM en het plan ‘“De Stralende Stad” van CIAM’s belangrijkste voorhanger de Zwitserse architect Le Corbusier. Burgemeeste Van Hall verwoordde het in 1964 als volgt: 'Nergens in de wereld is tot nu toe een mooiere en modernere stad van een dergelijke omvang tot uitvoering gekomen. De kans ligt er: het projekt voor het prettigste woonoord dat zich laat denken.' Dat doet de vraag oproepen of die idealen in tweede instantie zijn gehaald.
Gerben Helleman, sociaal-geograaf, schrijft een recflectie over de promotie van Frank Wassenberg over opkomst, verval en vernieuwing van de Bijlmermeer. Hierbij komt de vraag naar voren of sloop onvermijdelijk was om de problemen aan te pakken. Wassenberg erkent dat dit het laatste redmiddeld was. Helleman zet hier kanttekeningen bij en voegt ook de vraag toe of de vernieuwing op sociaal nivo geslaagd is. CITO-scores zijn gedaald. Anderzijds is het gemiddeld inkomen toegenomen. Maar dat gebeurde in de rest van de stad ook, waardoor de kloof groot blijft, aldus Helleman.

vernieuwde f-buurt
Hierop van mijn kant twee reacties. Allereerst de sloop. Ik kan me levendig voorstellen dat het neerhalen van de flats ruim 20 jaar geleden een uiterste poging was om de wijk weer terug te veroveren. Dat gebeurde na de Tweede Wereldoorlog overigens niet alleen in de Bijlmer maar ook in andere delen van Amsterdam, zoals de eind 19e/vroeg 20e eeuwse blokken binnen de Ring (Schaeffer!). Dat was kortom geen unieke handelswijze in die tijd. Ik meen dat we met de kennis van nu tot een dergelijke sloop niet meer zouden besluiten. We hebben andere methodes om de veiligheid op peil te houden, zoals cameratoezicht en het benoemen van risicogebieden waar de politie extra bevoegdheden heeft. We hebben maatregelen als Zoeklicht en Doorzon om onrechtmatige bewoning te onderzoeken. We hebben de Kansrijk-aanpak die armoede achter de voordeur aanpakt. En er is ten slotte een bestuurslaag die dichter op de materie zit. Toen de Zeedijk werd schoongeveegd halverwege de tachtiger jaren was dat vanuit het algemeen belang van de stad te billijken. Immers veel ondernemers en bewoners hadden aanzienlijke schade van de junks in de binnenstad. Maar dat nadeel zou in deze tijd nooit meer zo eenzijdig worden afgewenteld op een ander Amsterdams gebied met de komst van de deelraden. Een ander aspect zijn de kosten die gepaard gingen met de vernieuwing. Dat grote geld is niet meer in die mate beschikbaar.
Een andere bespiegeling betreft de gehaalde doelstellingen van de vernieuwing. In mijn optiek worden allerlei gemonitoorde cijfers (zoals onderwijs en inkomen) nu gezien in het licht van beoogde effecten. Maar zover strekte de polsstok niet. De ingreep had tot doel (1) het verbeteren van de woningmarktpositie, (2) verhoging van de arbeidsparticipatie en (3) versterking van stedelijk leven door meer bedrijvigheid en culturele voorzieningen. Niets minder, maar ook niets meer.
Als je de periode 1987-1992 als ijkpunt neemt dan kun je overigens ruim 20 jaar na dato op de drie aspecten zowel kwalitatief als kwantitatief verbeterpunten herkennen. Maar is het genoeg en zijn we daar mee tevreden? Daar kun je politiek het glas half vol mee schenken maar als je het wilt objectiveren dan zijn onderzoekers weer aan zet.
(NB) Het eerder genoemde stuk eindigt overigens met een verwijzing van een fraaie reportage over de vernieuwing van de Bijlmermeer die in 1998 op de VPRO is uitgezonden.

Reacties
Jammer dat de sturingsmiddelen bestemmingsplan en erfpacht niet gebruikt zijn en worden.
De bedrijvigheid, arbeidsparticipatie en woningmarktpositie zijn daardoor positief te beinvloeden door de lokale overheid.
De sloop heeft geinvesteerd kapitaal en bestaande sociale cohesie vernietigd.
Het zogenaamde postzegeldenken heeft veel gemaakte fysieke investeringen tijdens het vernieuwingsproces weer vernietigd.
Het bevoordelen van landelijke en internationale ketens werkt lokale economische initiatieven tegen.
Mijn pessimistische blik maakt dat ik verwacht dat in de nabije toekomst geconstateerd moet worden dat teveel gebruikt belastinggeld niet effectief is ingezet.
Het feit dat er i.p.v. de doelstelling verdichtingsbouw juist minder woningen per oppervlakte eenheid in de vernieuwingsgebieden zijn, geeft ook aan dat ook de ruimtelijke vernieuwing mislukt is.
Pessimistische groet,
Rob, Ik weet niet of de sociale cohesie in de vernieuwde Bijlmer slechter is dan in de flats van weleer. Ik denk dat zeker in de laagbouw de buurtbinding sterker is dan pakweg 20 jaar geleden. En hoe bedoel je bevoordelen internationale ketens versus lokaal ondernemerschap als je kijkt naar de winkels in Ganzenhoef? En ook Kameleon kent een hoog aandeel lokaal ondernemerschap. En de plint van Echtenstein, Kruitberg of Florijn: internationaal? Ik dacht het niet. Bijna allemaal creativiteit van eigen bodem die hier een plek heeft gekregen. Kandelaar, CEC-gebouw en binnenkort World of Food, stuk voor stuk lokaties dankzij de vernieuwing waar Zuidooster organisaties en ondernemers hun stempel op drukken. Uiteraard was er in de flats anno 1990 ook veel (informele) bedrijvigheid. Maar dat was geen DUURZAAM ondernemerschap. Dat moet jou toch aanspreken Rob?