In het kerstreces was er ruimte voor reflectie. Zo had ik tijd om het lijvige proefschrift van Dr Patrick van Beveren door te nemen. Ruim 5 jaar heeft van Beveren, in het dagelijks leven manager bij de Gemeente Amsterdam, gewerkt aan een onderzoek naar de inbreng en invloed van bewoners bij de stedelijke vernieuwing van De Bijlmer (periode 1992-2008). Naast een literatuurstudie en onderzoek naar genomen besluiten is een enquete gehouden onder ruim 4000 (oud)Bijlmerbewoners. Tevens zijn 46 professionals en 4 bestuurders gehoord.
De algemene conclusie is dat bewoners inbreng en invloed hebben gehad bij beleidsrealisatie. Daarbij wordt wel opgemerkt door Van Beveren dat bij interviews bewoners minder overtuigd zijn van hun substantiele inbreng dan bestuurders en professionals veronderstellen. Overigens vindt een ruime meerderheid van de respondenten dat het goed is dat de Bijlmermeer is vernieuwd. Met name in de periode 1995-2001 nam het stadsdeel veel initiatief om in gesprek te raken met alle lagen van de bevolking. Daarbij is een grote varieteit van participatievormen toegepast om mensen te bereiken, zoals via sleutelfiguren en informatietenten met een feestelijk tintje. Van Beveren omschrijft deze werkwijze als de 'Bijlmermethodiek'.

Ik was op woensdag 17 december aanwezig bij de verdediging van de promotie in de Lutherse Kerk. Hooggeleerde heren, waaronder hoogleraar en oud-ambtenaar Zef Hemel, stelden kritische vragen die Van Beveren eloquent pareerde. Er was lof van de opponenten voor de zorgvuldige definiering van het proces. Maar het oordeel was ook dat de studie in beginsel nogal beschrijvend is en weinig verklaringen zoekt voor de gecontstateerde mate van invloed. ''De waarom vraag verdwijnt naar de achtergrond.'' Een andere opponent bracht in dat de studie suggereert dat bewoners invloed willen hebben. Er is ook een kans dat het bewoners niet interesseert. Het wordt pas interessant als burgers niet gehoord worden en ze dat wel willen, aldus een opponent. Promovendus Van Beveren erkende dat niet alle burgers invloed willen hebben. Hij ziet ruimte voor een meer ontvankelijke overheid. Lees hier meer over het verweer van Van Beveren.
Na het lezen van het proefschrift zou je de indruk kunnen hebben dat een hoger participatienivo nastrevenswaardiger is. Als je deze redenering volgt zou je ook kunnen suggereren dat een hoge mate van deelname aan het besluitvormingsproces ook een hogere mate van tevredenheid met de uitkomst oplevert, en dan zou een lage participatie kunnen duiden op teleurstelling. Aantoonbare invloed wordt in het onderzoek gezien als tenminste formele besluitvorming heeft plaatsgevonden (*). Terecht stelt van Beveren is in de praktijk meer invloed geweest dan er op basis van dit onderzoek is vast te stellen. Maar juist daarin, is mijn opvatting, is Zuidoost een bijzonder geval.
Mijn indruk is dat de lokale democratie er de afgelopen decennia goed in slaagt om de bewoners adequaat te representeren. Dat loopt beslist niet altijd via de lijnen van formele inspraak en besluitvorming waar een onderzoeker zicht op heeft. De lokale politiek is breed aanwezig in de samenleving. Dat heeft in het verleden ook wel eens geleid tot een kritisch rapport over nevenfuncties van deelraadsleden. Ik ken voldoende voorbeelden in Zuidoost waarbij stukken voordat ze in besluitvorming zijn gebracht goed afgestemd zijn met achterbannen. Een buitenstaander kan oordelen dat er ogenschijnlijk geen formele invloed heeft plaatsgevonden. Insprekers waren er immers nagenoeg niet in de deelraad en op openbare buurtavonden was een lage opkomst.
Een lage participatie zou kunnen duiden op teleurstelling bij bewoners dat ze niet deel kunnen nemen. Dat zou je dan ook terug moeten zien in de cijfers. Nergens in Amsterdam is de opkomst bij verkiezingen zo laag als in de buurten die behoren tot de Vernieuwde Bijlmermeer. Anderzijds stellen we ook vast dat de tevredenheid van bewoners in Zuidoost met hun omgeving met sprongen voor uit is gegaan. In deze buurten met de laagste opkomst is de tevredenheid met de buurt zelfs het meest toegenomen in Amsterdam (bron WIA 2013). Dat zou kunnen pleiten voor de aanname dat het krijgen van formele invloed voor veel bewoners van Zuidoost niet noodzakelijk is. De oorzaak zou gevonden kunnen worden in het gegeven dat de lokale volksvertegenwoordigers er kennelijk goed in slagen om via formele lijnen de wens van bewoners naar tevredenheid te vertalen in besluiten. In dat licht kun je je afvragen of de 'Bijlmermethodiek' makkelijk te kopieren is naar een willekeurige andere buurt in Nederland.
Ik realiseer me overigens dat ik met mijn bovenstaande korte discours een stap verder ben gegaan dan de uitvoerige beschrijving van Van Beveren. Al met al ligt er een robuust proefschrift op mijn werkkamer dat ik met genoegen heb doorgenomen.
(*) Deze definitie steunt op een eerder proefschrift van Herman Lelieveldt, getiteld 'Wegen naar Macht' uit 1999 (ook in mijn bezit).

Reacties