Die vraag stelde ik mij naar aanleiding van het aandragen van een gemeentelijk hypotheekfonds door de Amsterdamse PvdA. Gisterenavond was er een debat georganiseerd door de grootste partij van de stad in Pakhuis De Zwijger, met vertegenwoordigers uit financiele sector en makelaars. Michiel Mulder, raadslid PvdA en ik mochten het politiek afmaken.
Eerst geef ik mijn argumenten om kritisch te staan tegenover het initiatief van de PvdA. Daarna geef ik een korte impressie over het verloop van de avond.
In het algemeen zul je als politieke partij moeten uitleggen welk probleem je ziet, welke oplossing daarbij past en in hoeverre de overheid cq gemeente hier een rol in moet spelen, waarna je die rol preciseert.
De PvdA stelt dat de woningmarkt in de stad vastloopt doordat kopers niet aan hun trekken komen bij bestaande financiele instellingen en concludeert dat een Amsterdamse Hypotheekbank of Fonds de oplossing is voor dit probleem. Dat is te vlug.
De woningmarkt is gestagneerd in Nederland. Voor Amsterdam betekent dit dat er nagenoeg geen nieuwbouw meer is en dat de doorstroming op de woningmarkt tot stilstand komt. Hoe erg is dat? Dat zorgt er voor dat nieuwkomers aan de onderkant van de markt moeite hebben om hun plek te vinden. Voor de roltrap die Amsterdam wil zijn waarbij we talentvolle jongeren aan onze economische motor willen binden is die hapering niet goed. De PvdA en VVD kunnen het snel eens zijn als we de afgestudeerde en werkende starters aan een woning moeten helpen.
Daarvoor kun je ruimte realiseren door mensen die een stap verder zijn in hun wooncarriere te laten doorstromen. Of je kunt bijbouwen voor starters. Dat laatste gebeurt inmiddels op steeds groter wordende schaal in Amsterdam, Diemen en Zaanstad. Ik noem bewust ook laatstgenoemde gemeentes om aan te geven dat het niet slechts een Amsterdamse uitdaging is. Nieuwe toetreders voor de stad zoeken zeker niet allemaal een woning binnen de grenzen van de hoofdstad.
En veel van deze starters willen niet kopen. Ze huren liever. De regio heeft nu nog een tekort aan huurwoningen tussen de 600-900 euro. Daar ligt dus een opgave om meer ruimte aan te geven. De trend om te huren wordt ook bevestigd uit het gegeven dat makelaars veel minder bezichtingen hebben en banken aanzienlijk minder hypotheekaanvragen. Kortom veel zoekers laten de koopmarkt op dit moment links liggen. Dat kan ik jammer vinden als VVD'er maar dat is op dit moment wel de realiteit.
Kortom met een oplossing om financiering van aankoop te versoepelen bereik je in beginsel maar een deel van het probleem. Maar hoe zit het precies met die haperende financiering?
De PvdA stelt dat banken moeilijk doen bij verlening van hypotheken en strenger zijn dan de regels voorschrijven. Ik mis hiervoor hard bewijs. In Het Parool van 28 maart schrijft Mulder dat Gerrit Zalm van ABN Amro op 1 maart jl heeft gezegd dat de bank niet meer hypotheken gaat verstrekken. Maar wat zei hij werkelijk? 'We gaan de hypotheekportefeuille stabiliseren' Zo staat het op de band van radio BNR. Zalm heeft het over het aandeel in de totale kredietportefeuille van de bank. Hij zegt niet dat er geen nieuwe hypotheken bij kunnen komen. Met aflossingen gaat hij nieuwe hypotheken verstrekken. De praktijk is dat veel Nederlanders op dit moment met spaargeld versneld hun hypotheek aflossen vanwege de lage rente op spaargeld. Kortom Zalm heeft nu juist extra ruimte om nieuwe hypotheken te verstrekken.
Wat we wel herkennen is dat mensen veel minder kunnen lenen dan voorheen. Daar hebben we landelijk normen voor opgesteld. Dat is dus geen probleem dat de gemeente Amsterdam kan oplossen. Het leidt er in ieder geval toe dat kopers die een paar jaar geleden met hun eerste salaris voor 200.000 euro konden beginnen in de Baarsjes of De Pijp, nu de wijk nemen naar Nieuw West, Noord of Zuidoost. En daar voor 120.000 euro een appartement aanschaffen. Of dat jong talent genoegen neemt met een kleinere ruimte binnen de Ring. Is dat een probleem? Lijkt me niet.
Tot slot merk ik op dat de gemeente Amsterdam al veel petten op heeft op de woningmarkt. Grondeigenaar en erfpachter, vergunningverstrekker en op veel fronten ook nog gebiedsontwikkelaar. Voor een gemeente is dat al een heel arsenaal. Je moet in mijn optiek als overheid allereerst je publieke doelen dienen, die op geen enkele andere wijze door een partij kunnen worden ingevuld. Voor mij is niet aangetoond dat een publiek doel is gediend met een gemeentelijk hypotheekfonds, dat niet al door andere partijen (incl. landelijke overheid) kan worden opgepakt.
Daar zit wel een verschil met de PvdA die sneller grijpt naar de inzet van de overheid als er een probleem moet worden opgelost. Dat allemaal op risico van de lokale belastingbetaler. Zo zijn er niet voor niks wetten gekomen (zoals FIDO en HOF) die verbieden dat publiek geld wordt ingezet voor niet-publieke doelen. Dat heeft er in het verleden al toe geleid dat hypotheekverstrekking aan ambtenaren door gemeenten is stopgezet.
Dan de avond zelf. De organisatie was strak. Goede sprekers, fraaie lokatie. Met dat recept had de opkomst wat hoger gemogen. De circa 30 aanwezigen kregen een goed inzicht in de financiele situatie van banken en de oplossing om de markt met leningen los te trekken.
Aanname was dat meer ruimte voor het verstrekken van hypotheken de woningmarkt helpt. Iets wat ik vooraf al betwijfelde. Interessant was dat Remco Polman, aangekondigd als specialist van het door de PvdA aangeprezen Deense model, expliciet geen rol zag voor de lokale overheid om deze methodiek te introduceren. Het model maakt geen gebruik van overheidsgaranties. Beleggers, banken als tussenpersonen en hypotheekzoekers weten elkaar op een transparante markt te vinden, aldus Polman. Ook andere specialisten opperden dat financiering van woningen een landelijke oplossing vraagt.
Michiel Mulder en Eefje Voogd van de Amsterdamse makelaars brachten daar tegen in dat wachten op landelijk beleid te lang duurt en dat de stad vraagt om een oplossing die binnen enkele maanden kan worden ingevoerd.
De avond heeft mij niet overtuigd mijn scepsis in te wisselen voor een enthousiaste steun aan een lokaal hypotheekfonds. Over een lokale bank ging het -gelukkig- al niet meer.
Na afloop was er ruimte om na te praten. Martijn Blom, een van de initiatiefnemers van de Klusflat Kleiburg vertelde me bij de borrel dat bijna de helft van de eerste 100 woningen is verkocht. ABN Amro (die bank van Zalm) en Triodos hebben hun vertrouwen uitgesproken is dit experiment en financieren de meeste hypotheken!
Met Michiel Mulder heb ik nog eens afgesproken om het onderliggende probleem dieper te analyseren en te kijken welke oplossingen daar bij passen. Het denken staat kortom niet stil.
Wellicht dat ik het met Mulder dan ook nog eens zal hebben over een ander probleem dat kopers en huiseigenaren -zeker in Zuidoost- bezig houdt; de onzekerheid in het huidige erfpachtsysteem die de mutatie van woningen remt in gebieden waar over pakweg 10 jaar de erfpachtcanon opnieuw voor moet worden afgesloten. Kopers weten nu niet waar ze na conversie aan toe zijn. Banken zouden dan ook terughoudend zijn om nog hypotheken voor deze woningen te verstrekken. Eeuwigdurende erfpacht kan hier de oplossing voor zijn. De invoering hiervan laat echter al een tijdje op zich laat wachten.